In de advertentie staat een bruine merrie, in het paspoort staat donkerbruin, en de hengst die je voor haar in gedachten hebt is een vos. Of dat klopt en welk veulen de dekking kan geven, hangt af van hoe de kleuren van paarden vererven en hoe ze worden opgeschreven, en dat zijn twee verschillende dingen.
Dit stuk is voor kopers en fokkers: de genen achter de kleuren, welke daarvan gevolgen hebben voor de gezondheid, en wat een DNA-test beslist dat een beschrijving niet kan.
Twee genen bepalen de drie basiskleuren van paarden
Onder alle namen liggen drie basiskleuren, vos, bruin en zwart, en twee genen beslissen daartussen. Het eerste, Extension, vaak de roodfactor genoemd, bepaalt of een paard überhaupt zwart pigment kan maken. Het Veterinary Genetics Laboratory van UC Davis legt uit dat een paard met twee kopieën van het recessieve rode allel geen zwart pigment in de vacht maakt en aan elk veulen een rood allel doorgeeft. Het tweede, Agouti, bepaalt waar het zwart terechtkomt. Met het dominante allel blijft het beperkt tot manen, staart en onderbenen (bruin); met twee recessieve kopieën verspreidt het zich over het hele lichaam (zwart).
| Extension | Agouti | Basiskleur |
|---|---|---|
| e/e | maakt niet uit | Vos: geen zwart pigment |
| E/E of E/e | A/A of A/a | Bruin: zwart op manen, staart en benen |
| E/E of E/e | a/a | Zwart: overal zwart |
Agouti is alleen te zien bij een paard dat zwart pigment kan maken, dus een vos kan het allel voor zwart dragen zonder dat iemand het weet. Twee vossen kunnen alleen veulens met een vosbasis krijgen, omdat geen van beide een E kan doorgeven, en een paard met twee kopieën van E krijgt nooit een vosveulen, met wie ook. Of een bruin of zwart paard een rood allel verbergt, zie je niet aan de vacht.
Verdunningen: crème, dun, silver en champagne
Bovenop de basiskleur zitten de verdunningsgenen. Crème verdunt rood pigment. Eén kopie maakt van een vos een palomino en van een bruin paard een buckskin; twee kopieën geven een cremello of een perlino. Op een zwart paard heeft één kopie crème volgens UC Davis een heel subtiel effect, dus een smoky black kan als zwart verkocht worden en toch crème doorgeven aan de helft van zijn veulens.
Dun maakt het lichaam lichter en laat hoofd, onderbenen, manen en staart onverdund, meestal met een aalstreep en soms strepen op de benen. Die oertekening is geen bewijs van dun: volgens het lab kan een paard met een van de niet-dun-allelen toch oertekening hebben zonder de verdunning.
Silver werkt alleen op zwart pigment en maakt van een zwarte vacht een chocoladekleur, met manen en staart in vlas of zilvergrijs. Op een vos is silver onzichtbaar. Dezelfde mutatie veroorzaakt een erfelijke oogaandoening, multiple congenital ocular anomalies (MCOA). UC Davis schrijft dat een vos die silver draagt waarschijnlijk de oogafwijkingen heeft, ook al laat zijn vacht niets zien. Champagne verdunt beide pigmenten en geeft een roze huid en amberkleurige ogen.
Schimmel is een proces met een melanoomrisico
Een schimmel wordt in een andere kleur geboren. UC Davis beschrijft het grijs worden als voortschrijdend pigmentverlies dat op elke basiskleur kan optreden en de vacht vaak tussen zes en twaalf jaar bijna helemaal wit maakt, met de eerste witte haren meestal op het hoofd, vooral rond de ogen. Schimmel is dominant, één kopie is genoeg. Een schimmelveulen heeft dus minstens één schimmelouder, en een paard dat niet grijs wordt, draagt het niet verborgen.
Dezelfde mutatie maakt schimmels vatbaar voor melanomen. Volgens de eigen samenvatting van UC Davis krijgt meer dan 70% van de schimmels ouder dan 15 jaar een melanoom, vaak rond de staart en het hoofd. In een studie bij 296 schimmel-Lipizzaners had de helft melanomen in de huid, en van de 68 paarden ouder dan 15 jaar hadden er 51 ze. In 75,6% van de gevallen zaten de tumoren onder de staart. De onderzoekers vonden ze minder kwaadaardig dan melanomen bij paarden zonder schimmelgen; geen van de aangetaste paarden had ernstige klinische gevolgen.
Een studie uit 2024 in Nature Communications vond twee versies van de schimmelmutatie: de ene wordt snel wit en gaat samen met veel melanoom, de andere wordt langzaam wit met weinig melanoom, en een DNA-test kan ze nu onderscheiden. Voor een koper horen leeftijd en de huid onder de staart dus bij de kleurvraag. Of een bult iets betekent, beoordeelt de dierenarts bij de aankoopkeuring, niet de advertentie.
Bontpatronen en het lethal white veulen
Tobiano, waarbij het wit ergens tussen oren en staart over de rug loopt, is dominant, en een paard met twee kopieën geeft altijd tobiano-veulens. Frame overo is het patroon waarop fokkers moeten testen. Eén kopie van de mutatie geeft het patroon. Twee kopieën geven lethal white overo: het Center for Equine Health van UC Davis beschrijft de veulens als helemaal wit en geboren met een onderontwikkeld darmkanaal. Er is geen behandeling; ze sterven binnen enkele dagen of worden ingeslapen. De oorzaak, een verandering in het gen EDNRB, werd in 1998 gevonden.
Elk veulen van twee dragers heeft 25% kans om aangedaan te zijn, en een drager is niet altijd te zien: volgens het centrum hebben paarden die effen leken aangedane veulens gegeven, en de mutatie is behalve bij Paints ook gevonden bij volbloeds, Quarter Horses, Appaloosa's en American Miniature Horses. De American Paint Horse Association eist een OLWS-uitslag van elke dekhengst. Kan een van beide ouders drager zijn, test dan allebei vóór de dekking.
Kleur en aftekeningen in het paspoort zijn een beschrijving
Het duidelijkste Nederlandse voorbeeld komt van PRE Stamboek Nederland, het Nederlandse kantoor van het Spaanse stamboek: PRE-veulens krijgen in hun paspoort altijd de basiskleur, tenzij de kleur genetisch is vastgesteld. Een perlino staat dus meestal als castaña, vos, in het paspoort. Die kleur verandert alleen na genetisch kleuronderzoek, en dat mag uitsluitend ANCCE, de Spaanse fokkersvereniging, doen.
In de EU moet een paard binnen 12 maanden na de geboorte geïdentificeerd zijn. Het paspoort noteert de kleur in woorden en tekent de aftekeningen op een silhouet: witte aftekeningen en littekens in rood, haarwervels in zwart. Uitvoeringsverordening (EU) 2021/963 legt uit waarom: een chip alleen is niet altijd genoeg om een paard te identificeren. Het paspoort legt vast wat iemand zag, vaak bij een veulen.
Daar lopen de kleuren van paarden op papier en het genotype uit elkaar. Het Japanse volbloedstamboek waarschuwt dat een schimmelveulen bij de geboorte maar een paar witte haren kan tonen en niet altijd meteen als schimmel te herkennen is, en dat een zwart paard per seizoen bruin kan worden aan de haarpunten en dan voor donkerbruin doorgaat. De handleiding voor dierenartsen van het Amerikaanse ministerie van landbouw stelt dat er geen gestandaardiseerde benaming is voor kleur en aftekeningen. Lees de kleur in een paspoort dus als de naam die het paard kreeg, niet als wat het draagt. Beschrijving en tekening moeten passen bij het dier voor je: loop de kleur en de aftekeningen paard voor paard na en vraag door als iets afwijkt.
Wat genetica over de kleuren van paarden een fokker vertelt
Een DNA-test leest het genotype uit 20 tot 40 haren die met wortel uit manen of staart worden getrokken. Bij UC Davis kostte in oktober 2026 een losse kleurtest 42 dollar en het vachtkleurpanel 85 dollar (Amerikaanse prijzen).
Voor een fokker maakt een test van een gok een kans. Test merrie en hengst op de genen die voor de combinatie tellen: roodfactor en agouti voor de basiskleur, crème als een van beide het kan verbergen, schimmel als je wilt weten hoe snel een schimmelveulen wit wordt, frame overo als er een bont paard in een van de stambomen staat. De rest is rekenen: een bruine merrie die rood draagt (E/e) met een voshengst (e/e) geeft elk veulen 50% kans op vos. De kleuren van paarden in de stamboom, die je in de stamboomzoeker ziet, zijn een begin; alleen een test zegt wat de ouders dragen.
Een bepaald veulen belooft een test niet. Welke kant de kans op viel, zie je na de dracht (zie hoe lang paarden drachtig zijn). Over gezondheid, karakter of talent zegt hij niets.
Waar Hoofine past
Welke kleur paard je ook zoekt, op Hoofine is de kleur in een advertentie wat de verkoper invulde, dus behandel die als het paspoort: een beschrijving om aan het paard te toetsen. Eigenaren kunnen de OLWS-uitslag van een paard op het profiel zetten, met de herkomst erbij: alleen de eigenaar, de eigenaar met een labrapport erbij, of een rapport dat wij met het paard hebben vergeleken. Wil je een combinatie plannen, begin bij de hengsten op Hoofine; wil je kopen, bij de paarden te koop. Geen van beide vervangt de test.
