Je rijdt al een paar jaar op manegepaarden, je instructeur vindt dat je eraan toe bent, en in elke advertentie staat ‘ideaal eerste paard’. Dus zoek je op paardenrassen voor beginners en vind je op elke lijst hetzelfde handjevol namen. Die lijsten hebben gelijk over een tendens en ongelijk over wat ze ermee beloven: een ras zegt waarvoor een paard gefokt is, en niets over wat dit ene paard heeft geleerd.
Dit stuk is voor wie een eerste eigen paard koopt. Het laat zien wat onderzoek zegt over ras en karakter, wat de stamboeken zelf schrijven en wat een eerste jaar meer bepaalt dan welk etiket ook: leeftijd, opleiding, maat en een degelijke proefrit.
Wat een ras je wel en niet vertelt
Rasverschillen in temperament bestaan, en ze zijn gemeten. Lloyd en collega's verzamelden persoonlijkheidsvragenlijsten over 1.223 paarden van acht rassen en vonden dat angstigheid en prikkelbaarheid het sterkst van ras tot ras verschilden, en dominantie en beschermend gedrag het minst. In een latere Amerikaanse enquête met 847 antwoorden, van Sackman en Houpt, stonden Arabieren, volbloeden, Saddlebreds en Walking Horses aan de nerveuze kant, en Quarter Horses, Paints, Appaloosa's en koudbloeden aan de rustige.
Beide onderzoeken berusten op eigenaren die hun eigen paard beoordelen, en beide geven gemiddelden. Over het paard in één bepaalde advertentie zeggen ze niets. Toen een ander team 702 paarden gestandaardiseerde gedragstests liet doen, bleek dat ras en vader vooral de reactie op iets nieuws leken te beïnvloeden. Het soort werk leek zwaarder te wegen in hoe een paard leert en hoe het omgaat met gescheiden worden van andere paarden. De fokkerij legt een beginpunt vast. Omgang en werk verschuiven het.
Paardenrassen voor beginners, in de woorden van hun stamboeken
De rassen op de lijsten hebben in Nederland een stamboek. Dit is wat die stamboeken over karakter schrijven, en bij twee rassen vooral wat er niet staat.
| Ras | Wat het stamboek schrijft | Stokmaat die het noemt |
|---|---|---|
| Fries paard | Het fokdoel van het KFPS: ‘een betrouwbaar karakter’, ‘stabiel en gemakkelijk in de omgang’, en een paard dat ‘aanleg heeft om in de sport te presteren’ | ‘rond de 165 cm’ |
| IJslander | Het NSIJP: een rijpaard dat ‘geschikt is voor verschillende soorten ruiters’, met de nadruk op ‘een kalm, vriendelijk en meewerkend paard’ | Meestal 135 tot 146 cm, gewenst minimaal 138 cm |
| Fjord | Het Nederlandse Fjordenpaarden Stamboek: ‘moet een goed temperament bezitten om veilig bereden en aangespannen te worden’ | Gewenst tussen 135 en 150 cm |
| Haflinger | De rasbeschrijving van de KVTH, geen formeel fokdoel: ‘kracht, uithoudingsvermogen, soberheid in onderhoud, intelligentie en vooral een braaf karakter’ | Geen stokmaat op die pagina |
| Tinker | Het fokprogramma van het NSvT: ‘Instandhouding en verbetering van het ras.’ Over karakter staat er niets | Geen: ‘De schofthoogte is zeer wisselend’ |
| KWPN-warmbloed | Het fokdoel van het KWPN: paarden ‘die op het hoogste niveau kunnen presteren in de dressuur- of springsport’, met ‘een meewerkend karakter’ | Geen stokmaat op die pagina |
Het woord beginner staat in geen van deze teksten; ‘geschikt voor verschillende soorten ruiters’ bij de IJslander komt het dichtst in de buurt. Verder vraagt ook een sportstamboek om een goed karakter: het KWPN noemt het in één adem met het hoogste niveau, en het KFPS laat raskenmerken, betrouwbaarheid en sportaanleg even zwaar wegen. Een vriendelijke karakterzin onderscheidt dus geen recreatieras van een sportras.
En elke regel in de tabel is een fokdoel. Zo'n doel beschrijft waarop fokkers selecteren en zegt niets toe over de zesjarige in de advertentie. Het Fjordenstamboek schrijft het zelf: een goed temperament is ‘ook afhankelijk van de wijze waarop het dier behandeld is’, en ‘Een slecht karakter bij een paard moet niet verward worden met de levendigheid van een jong paard.’
Tinker, cob en leermeester: etiketten die geen ras beloven
De tinker heeft in Nederland een stamboek, maar het is een open stamboek. Volgens het NSvT kan elk paard dat op een exterieurkeuring aan de rasstandaard voldoet, worden opgenomen, en het fokprogramma geeft als andere namen voor het ras Gypsy Cob, Gypsy Vanner en Irish Cob. De British Show Horse Association noemt de cob in haar reglement ‘a type rather than a breed’, een type en geen ras. Een paard van onbekende afkomst met die bouw heeft niets beloofd over zijn manieren.
Een leermeester is evenmin een ras. Het is de omschrijving van een verkoper voor een ouder, goed opgeleid paard, en geen stamboek of bond waarvan we de teksten lazen, kent het woord toe. Vraag wat het paard heeft gedaan, hoe lang en met wie, en kijk dan toe.
Waarom leeftijd en opleiding zwaarder wegen dan het ras
De klassieke fout bij een eerste paard heeft niets met ras te maken. Het Landelijk InformatieCentrum Gezelschapsdieren (LICG) raadt in zijn informatie over het paard aan om voldoende ervaring te hebben voordat je een eigen paard aanschaft en om advies te vragen aan een deskundige. En verder: ‘Een minder ervaren ruiter kan veel leren van een ervaren paard. Kies een paard dat qua karakter bij u past.’
Buitenlandse bronnen zijn stelliger. De koopgids van de British Horse Society raadt eerste eigenaren af om een heel jong, onbeleerd of groen paard te kopen. Een voorlichtingsblad van de Amerikaanse Rutgers University stelt dat een onervaren paard nooit voor een onervaren ruiter gekocht moet worden en dat alleen ervaren ruiters een jong paard kunnen opleiden. Een vierjarige Haflinger is nog altijd een vierjarige. Een leeftijd in jaren noemt geen van de drie.
Rutgers voegt toe: een ouder paard is vaak goedkoper en heeft meer opleiding dan een jonger paard van vergelijkbare kwaliteit. Dat verandert de som in wat een paard kost. Beoordeel de jaren rustig werk voordat je het stamboek beoordeelt.
Maat: stokmaat, en wat een paard kan dragen
Stokmaat telt minder dan de lijsten met paardenrassen voor beginners doen geloven. Het NSIJP noemt de IJslander, meestal 135 tot 146 cm hoog, geschikt voor verschillende soorten ruiters. De vraag is of dit ene paard jou kan dragen.
De Nederlandse bron daarvoor is de KNHS. Op de vraag ‘Ben ik te zwaar voor mijn paard?’ antwoordt de federatie dat paarden volgens Engels onderzoek over het algemeen weinig problemen hebben met een belasting ‘tussen de 15 en 20%’ van hun eigen gewicht. Haar advies volgt uit een rekenvoorbeeld: een rijpaard van 600 kilo draagt bij 17,5 procent 105 kilo, en na aftrek van 10 kilo harnachement blijft 95 kilo over voor de ruiter. Dezelfde som voor een paard van 400 kilo: 17,5 procent is 70 kilo, min 10 kilo is 60 kilo. De KNHS zegt erbij dat een ideale verhouding moeilijk te bepalen is, omdat ook een passend zadel, balans en ervaring meetellen.
Een overheidsnorm is er niet. De Gids voor Goede Praktijken van de Sectorraad Paarden vraagt bij de belasting rekening te houden met ras, leeftijd, ervaring en algehele toestand van het paard, en noemt geen getal. De Duitse dierenartsenvereniging voor dierenwelzijn TVT noemt in een folder uit 2019 ongeveer 15 procent, ruiter en tuig samen, realistisch en aanvaardbaar, en 25 tot 30 procent in strijd met het dierenwelzijn.
In een pilotstudie van Dyson en collega's uit 2020 reden vier ruiters van verschillend gewicht elk zes paarden. Alle dertien tests met de twee zwaarste ruiters, die 15,3 tot 17,9 en 23,6 tot 27,5 procent van het lichaamsgewicht van hun paard wogen, werden voortijdig afgebroken, twaalf daarvan vanwege tijdelijke kreupelheid. Bij de middelzware ruiter was dat één van de twaalf. De auteurs noemen zelf hun beperkingen: zadels die niet bij elke combinatie pasten, en subjectieve criteria om af te breken. Lees de cijfers als waarschuwing, niet als grens, en vraag bij twijfel eerst je dierenarts en een zadelpasser.
Eerst proefrijden, dan de aankoopkeuring
Bij het proefrijden laat temperament zich zien. Een Nederlands advies daarover vonden we niet. De British Horse Society raadt aan te kijken hoe het paard wordt gehaald, gepoetst en opgezadeld, de verkoper eerst te laten rijden en daarna te doen wat je zelf met het paard van plan bent. Rutgers raadt aan een paar keer terug te komen en buiten te rijden, langs auto's, fietsen en honden. Neem je instructeur mee; heb je er geen, dan is een trainer die de verkoper niet kent zijn geld waard. Een proefperiode leg je schriftelijk vast.
De aankoopkeuring komt daarna en beantwoordt een andere vraag. Utah State University Extension schrijft dat een keuring door een dierenarts de beste bescherming is op het punt van gezondheid, maar mogelijk geen volledig oordeel geeft over temperament, opleiding en niveau. Wat een keuring onderzoekt, staat in een apart stuk. Twijfel je nog of je dit soort paard wel wilt, dan is een verzorgpaard of bijrijdpaard een goedkopere manier om erachter te komen.
Waar wij in beeld komen
Hoofine kan je niet vertellen hoe een paard rijdt, en ‘geschikt voor beginners’ in een advertentie is de omschrijving van de verkoper, niet iets wat wij testen. Wat de site wel kan, is de zoektocht kleiner maken: paarden te koop kun je filteren op ras en leeftijd, en met een oproep op het Gezocht-bord beschrijf je leeftijd, opleiding en maat die je nodig hebt en laat je het ras open. Dat is meestal de betere opdracht.
